Revista PERPJEKJA

Ndodheni këtu: Faqja kryesore » Fatos Lubonja
E Premte, 20 Tet 2017

Fatos Lubonja

Editorial: Shqipëria dhe Globalizimi

E Premte, 21 Tetor 2011 08:18 Publikuar në Nr. 17

Ndoshta ky numër e meriton më shumë se çdo tjetër emrin që i kemi vënë revistës: Përpjekja. Kjo për arësye se ky numër i kushtohet globalizimit dhe përpjekjes, në këtë rast duhet t ia theksojmë kuptimin e vështirësisë edhe modestisë së pretendimeve. Kjo për arësye se, ndërsa, sikurse thotë një nga autorët e përzgjedhur, Gidens, debati mbi globalizimin mbase është debati më i rëndësishëm që zhvillohet sot në shkencat shoqërore si dhe ato politike, sepse ka një ndikim të fuqishëm mbi botën e teorisë politike dhe shkencat shoqërore, në Shqipëri ky debat thuajse nuk ekziston. Kësisoj, kjo mungesë e ka bërë të vështirë deri gjetjen e autorëve shqiptarë për ta trajtuar këtë temë kaq komplekse në kontekstin e zhvillimeve shqiptare dhe rajonale. Prandaj këtë numër e konsiderojmë si një përpjekje modeste, së pari, për ta bërë disi më të njohur në Shqipëri debatin mbi globalizimin dhe pastaj për ta kontekstualizuar atë.

 

Pse globalizimi nuk ka hyrë në debatin shqiptar?

Ka një sërë arësyesh pse globalizimi dhe debatet rreth tij janë krejt jashtë vemendjes së opinionit publik shqiptar. Ndër arsyet kryesore do të rendisnim: Së pari, debati mbi globalizimin është i ri edhe në Evropë edhe në botë. Ndërkohë që për fenomenin e globalizimit nuk mund të përcaktohet data e nisjes së tij, sepse autorë të ndryshëm e trajtojnë në mënyra të ndryshme, madje ka autorë që e trajtojnë si një fenomen të vjetër sa bota, për debatin rreth tij mund të thuhet, pa hezitim, se ai ka hyrë pas rënies së murit të Berlinit, dmth pas shembjes së sistemit bipolar të ndeshjes së dy sistemeve ideologjke dhe zhvillimeve që e pasuan atë në vitet 90, duke bërë që kjo epokë të quhet nga shumë autorë epoka e glabalizimit. Pra, duke qenë një debat relativisht i ri, kuptohet se, si çdo zhvillim tjetër i mendimit botëror, edhe ky do to hynte me vonesë në një vend si Shqipëria që i ka ende të mangëta si zhvillimet bashkëkohore edhe instrumentet kulturore për të ndjekur me një hap ecjen e mendimit botëror.

Një arësye tjetër është se, si tradicionalisht, edhe në këtë rast, elitat kulturore politike u impenjuan ne orientimin e shoqërisë shqiptare drejt imitimit të modeleve dhe teorive që vijnë nga bota më e përparuar, pa mundur të zhvillonin sensin kritik ndaj tyre. Pra Shqipëria, pas rënies së komunizmit, më shumë se çdo tjetër kërkoi të realizojë modelet e propozuara nga Perëndimi, ndërkohë që debati mbi globalizimin ka të bëjë pikërisht me shqetësimet në rritje lidhur me këto modele, dhe përgjithësisht ndaj politikave perëndimore, e veçanërisht amerikane, në këtë proces. Një arësye tjetër është se Shqipëria ka qenë tepër e zënë me çështjet e veta të brendshme, me përditësinë e ngjarjeve, të cilat nuk kanë lënë hapësira për klasën politike të krijojë vizione më afatgjata. Por, edhe kur i ka zhvilluar, ashtu si në tërë Ballkanin, një pjesë e mirë syresh janë sjellë kryesisht rreth vizioneve anakronike të çështjes së papërfunduar kombëtare, të krijimit të shtetit komb e të forcimit të sovranitetit të tij, ndërkohë që globalizimi nënkupton pikërisht ritrajtimin e koncepteve dhe vizioneve mbi shtetin komb dhe sovranitetin.

Por ka edhe një arësye tjetër të rëndësishme: Përgjithësisht debatin lidhur me globalizimin ose më saktë kontestimin e globalizimit e ka nxitur në Evropë e majta (ka edhe një të djathtë ekstreme që e konteston). Kjo, pasi e majta e ka parë globalizimin kryesisht si triumf të neoliberizmit amerikan dhe jo rrallë e ka trajtuar edhe si formë neokolonializmi ekonomik dhe kulturor. Ndërkaq, klasa politike kulturore shqiptare ka qenë refraktare ndaj ideve të së majtës evropiane, sa për shkak të përqafimit pa frymë kritike të modeleve liberale aq edhe për shkak të qëndrimit larg ideve të së majtës evropiane. Ky qëndrim, që mund të quhet edhe vetizolim, ka ndodhur pjesërisht për shkak se e kaluara ende e freskët komuniste e vendit i ka bërë njerëzit të jenë refraktarë ndaj ideve të së majtës në përgjithësi, dhe pjesërisht për shkak të një ndjenje faji të mjaft individëve që e përbëjnë këtë klasë për shkak të së kaluarës së tyre komuniste.

Por, a ka qenë Shqipëria jashtë proceseve të globalizimit duke qenë jashtë debatit?

Kur flitet për rolin e shtetit në procesin e globalizimit mendimet janë të ndryshme. Ka autorë si Tomas Friedman, që thonë se globalizimi nënkupton rritjen e rëndësisë së shtetit në kuptimin e institucioneve politike të një vendi, të gjyqsorit, të sistemit të qeverisjes: pra, sipas tij, shteti është si priza në një rrjet elektrik apo kompiuterik nëpërmjet të cilit mund të integrohesh ose jo në rrjet. Sipas Friedman sekreti i vogël që ai globalizimi të jetë i suksesshëm, është fokusimi tek gjërat themelore. Pra, ai nuk ka lidhje me telat apo gjerësinë e bandave apo modemet. Ai ka të bëjë me shkrimin, këndimin dhe arithmetikën. Ai ka të bëjë me kishat, sinagogat, tempujt dhe xhamitë. Ai ka të bëjë me shtetin ligjor, qeverisjen e mirë, ndërtimin e institucioneve, shtypin e lirë dhe procesin e demokratizimit. Nëse arrihen këto të drejta themelore atëhere telat do ta gjejnë njëri tjetrin dhe dhe do të funksionojnë. Nëse këto nuk punojnë asgjë nuk mund të na shpëtojë. Ka autorë të tjerë që argumentojnë se globalizimi po i jep fund epokës së shtetit-komb për shkak të intensifikimit të tregut global, çka do të bëjë që të mos jetë e largët koha kur bota do të qeveriset jo më nga shtetet, por nga qytete metropole. Që të dy këta vizione nëkuptojnë gjithsesi aftësinë për të hyrë në rrjetin global. Sikur ta shikosh rastin Shqipëri nga të dyja këto pikëpamje do të arrish në konkluzionin se, si për shkak të shtetit shumë të dobët, ashtu edhe për shkak të paaftësisë për të hyrë dhe konkuruar në tregun global, Shqipëria po i pëson fenomenet e globalizimit, me të mirat dhe të këqijat e veta, pa qenë e vetëdijshme për këto, madje duke qenë brenda rrjetit për shumë të këqija dhe jashtë tij për shumë të mira. Prandaj dhe debati i vonuar mbi globalizimin duhet të hyjë sa më parë edhe në Shqipëri. Globalizimi është një fenomen tepër kompleks, por, duke e thjeshtëzuar, mund të thuhet se ai ka tre aspekte kryesore: aspektin ekonomik, aspektin kulturor dhe aspektin politik.

Globalizimi në aspektin ekonomik konsiderohet se është rezultat i revolucioneve të fundit në teknologji, në informacion, tregëti, investime të jashtme dhe biznes ndërkombëtar si dhe i demokratizimit të këtyre, veçanërisht pas shembjes së murit. Aktorët kryesorë të këtij revolucioni janë të shumtë: kompani, investitorë, banka, dhe industri private kryesisht perëndimore, por jo vetëm; janë edhe shtetet me politikat e tyre ekonomike, ndër të cilët pa dyshim promotorët janë shtetet perëndimore me në krye SHBA si dhe organizmat ndërkombëtare ndër të cilët më së pari mund të përmenden FMN, Banka Botërore dhe OTB-i. Ndërkaq efektet e këtij revolucioni kompleks janë edhe ato komplekse dhe të mbarsura me mjaft kontradikta. Kur flitet për efektet pozitive edhe një autor si Stiglitz, mjaft kritik ndaj globalizimit, ve në dukje aspektet pozitive të globalizimit. Sipas tij zhvillimi i tregëtisë ndërkombëtare e ka ndihmuar zhvillimin ekonomik të mjaft vendeve pasi eksportet e një vendi nxisin rritjen e tij ekonomike. Rritja e udhëhequr nga eksporti ka qenë qendra e politikës industriale që pasuroi një pjesë të madhe të Azisë dhe u solli miliona njerëzve, atje, kushte më të mira. Për shkak të globalizimit, shumë njerëz në botë jetojnë më gjatë dhe standarti i tyre i jetesës është më i mirë.
Po ashtu, gjithë sipas tij, edhe pse firma të reja të huaja që hyjnë në një vend mund të dëmtojnë ndërmarrjet shtetërore që kanë qenë të mbrojtura, kjo, nga ana tjetër, mund të çojë gjithashtu në futjen e teknologjive të reja, në hapjen drejt tregjeve të reja dhe në krijimin e industrive të reja. Edhe ndihma e jashtme është një aspekt tjetër i botës së globalizuar. Me gjithë problemet e veta, edhe ajo ka sjellë përfitime për miliona njerëz kudo në botë.
Nuk mund të mohoet fakti se një vend si Shqipëria ka parë efektet pozitive të këtyre aspekteve, veçanërisht përsa i përket ndihmës së jashtme. Por edhe një farë teknologjie e re ka hyrë në Shqipëri dhe, në sajë të këtij procesi, mund të thuhet se shqiptarët e izoluar po ndjehen gjithnjë e më shumë pjesë e botës. Por, ndërkaq, debati mbi zhvillimet në vendet e Lindjes pas rënies së komunizmit nën efektin e globalizimit është i mbushur me kontradikta të cilat edhe eksperienca shqiptare i ngërthen fort. Një nga pikat e nxehta të këtij debati, që ka filluar të bëhet gjithnjë e më aktual në vendet e tjera të Lindjes, është ai se Perëndimi nuk është treguar luajal në ofrimin e modele të zhvillimit ekonomik këtyre vendeve. Se vetë Perëndimi nuk ka ndjekur të njëjtat politika ekonomike pas Luftës së Dytë si ato që u rekomandoi vendeve të Lindjes pas rënies së komunizmit. Sipas Stiglitz shumica e vendeve më të industrializuara, përfshirë Shtetet e Bashkuara dhe Japoninë, e ndërtuan ekonominë e tyre duke mbrojtur me zgjuarsi dhe në mënyrë të përzgjedhur disa prej industrive të tyre, deri sa këto u bënë të forta për të konkuruar me kompanitë e huaja. Po ashtu, në kuadrin e kësaj kritike, përmendet fakti se vendet perëndimore i detyruan vendet e varfra të heqin barrierat tregëtare, duke parandaluar eksportet e prodhimeve bujqësore nga vendet e varfra, duke i lënë pa të ardhurat nga eksporti, për të cilat kanë aq shumë nevojë, ndërkohë që të vetat i mbajtën. Edhe çështja e kontrollit mbi kapitalin është një shembull tjetër: vendet europiane ndaluan lëvizjen e lirë të kapitalit deri sa erdhën vitet shtatëdhjetë. Vendet e vogla në zhvillim janë si varka të vogla. Liberalizimi i shpejtë i tregut të kapitaleve, siç nxitet nga FMN-ja, është njësoj sikur të nisësh varkën në një det të fortë para se t'i mbyllen vrimat, para se të jetë stërvitur kapiteni, para se të kenë marrë goma shpëtimi. Edhe në rrethanat më të mira mundësia është e madhe që ato të përmbysen kur i godet një dallgë e madhe.  Si shembull të mbrapshtisë së këtyre politikave, që, shpesh, sikurse ve në dukje Stiglitz pas përvojës së tij në Bankën Botërore, nuk janë mbështetur mbi ndonjë vizion afatgjatë, por në interesa të veçanta tregtare dhe financiare të vendeve të fuqishme dhe të kompanive të fuqishme brenda tyre, sillet kontrasti mes tranzicionit të Rusisë, i organizuar nga institucionet ekonomike ndërkombëtare, dhe ai i Kinës, i bërë nga vetë Kina. Ndërsa më 1990, prodhimi i përgjithshëm bruto (PPB-GDP) i Kinës ishte 60 përqind i asaj të Rusisë, në fund të dhjetëvjeçarit, raporti u përmbys. Në një kohë kur Rusia dëshmoi rritje të paparë të varfërisë, Kina pa një ulje të paparë të saj.
Në këtë kontekst Shqipëria është një shembull tjetër elokuent që do të shërbente për ilustrimin e imazhit të një barke të vogël që hyri në detin e global plot vrima e të çara dhe që e ka pësuar rëndë nga dallgët. Një vend që doli me një ekonomi të asfiksuar tërësisht nga 50 vjet izolim teknologjik e profesional nuk mund të konkuronte në tregun e lirë. E vetmja mënyrë konkurimi u bë nëpërmjet emigracionit, pra shitjes së krahut të punës si dhe zhvillimit të trafiqeve të drogës dhe të qënieve njerëzore. Për shumë njerëz kjo ekonomi solli varfërim dhe krijoi kaos social dhe politik. Bujqësia shqiptare u asfiksua krejtësisht, ndërkohë që shqiptarët u kthyen në argatë të keqpaguar, madje në të zezë, të fermerëve grekë. Kurse futja e ekonomisë në rrugët informale krijoi një kriminalitet të paparë që njohu edhe momente tragjike si ato të vitit 1997 kur u shembën piramidat financiare, - jo vetëm, por mund të thuhet se globalizim, nga pikpamja ekonomike, për Shqipërinë do të thotë mbi të gjitha futje e vendit në rrjetin e krimit të organizuar. Pasojat e një ekonomie të tillë janë të paparashikueshme.  Roli i shtetit në zhvillimet ekonomike është një problem tjetër që ngre debati mbi globalizimin. Veçanërisht pas prestigjit që fitoi liberalizmi në vitet '80 e pastaj, edhe më, në vitet 90, me shembjen e komunizmit, teoria politiko - ekonomike më e përhapur deri vonë theksonte se shteti duhet të ketë sa më pak rol në ekonominë dhe shoqërinë njerëzore, pasi ai priret të shtypë liritë, dhe, si rezultat, të pengojë mirëqenien njerëzore.
E dalë nga eksperienca e shtetit totalitar klasa e re politike shqiptare e përqafoi pa rezerva këtë model për shtetin dhe me ndihmën e drejtpërdrejtë të institucioneve perëndimore, filloi një proces tkurrjeje të rolit të shtetit që në shumë aspekte ishte proces i domosdoshëm. Në këtë proces, përveç vështirësive, përsa i përket kompetitivitetit të ekonomisë shqiptare në tregun e lirë, që çuan në emigrimin masiv dhe ekonominë e trafiqeve, duhet të kemi parasysh edhe një tipar tjetër të zhvillimeve politike dhe ekonomisë shqiptare: brenda pak vitesh Shqipëria kaloi nga kolektivizimi i shfrenuar në një  ekonomi të privatizimit të egër, ku sfera e qarkullimit monetar mbizotëronte mbi ekonominë reale, ku pasuritë e mëdha krijoheshin e shembeshin nëpërmjet lojës financiare, korrupsionit politik e paligjshmërisë. Ligjet e kësaj ekonomie bënë që në Shqipëri të mund të pasuroheshin lehtë kryesisht dy kategori: ata që merreshin me punët e paligjshme dhe politikanët, të cilët mund t ua lehtësonin apo t ua pengonin atyre këto punë. Edhe procesi i privatizimit u mbështet në këtë filozofi. Kjo shtresë shoqërore filloi të pasurohej duke blerë prona të tilla si troje, hotele, fabrika, pjesë të bregdetit me potencial turistik etj. etj. (që pushtetarët i shisnin aty ku kishin interesa politiko-ekonomike), për të bërë atje investime ose për t i shitur pastaj me çmime shumë herë më të larta se ai i blerjes.6 Kjo rrethanë, e kombinuar me mungesën e traditës demokratike, bëri që natyra e shtetit që u ndërtua të ishte ajo e një shteti mafioz. Paradoksalisht, pra, modeli i një shteti liberal, që duhet të garantonte më shumë liri, dalëngadalë e çoi vendin në modelin e një shteti të ngjashëm me diktaturat ameriko-latine ku një pakicë gjithnjë e më e pasuruar kërkon të ruajë, me mjete që bëhen gjithnjë e më autoritare, privilegjet që ka fituar.
Në këtë kontekst ky përçudnim i shtetit liberal të promovuar nga globalizimi e bën edhe më të dukshme nevojën e debatit mbi kthimin tek teoria e ekonomistit të madh anglez Xhon Mejnard Kejns, të cilit i referohet edhe Stiglitz, sipas së cilës shteti mund të luajë rol të rëndësishëm në ndreqjen e një ekonomie dhe problemeve që sjell tregu. Në fakt problemi i rolit të shtetit shtrohet si në nivel kombëtar ashtu edhe në nivel ndërkombëtar. Forma neoliberale e kapitalizmit shtron një dilemë të rëndësishme: atë të kontradiktës midis efikasitetit të prodhimit më një anë dhe drejtësisë sociale më anën tjetër. Logjika e kapitalizmit të pastër nuk e favorizon drejtësinë sociale. Kësisoj, globalizimi ekonomik ka hapur probleme të mëdha pabarazie midis shteteve pasi shqetësimi për të qenë sa më kompetitiv globalisht i ka detyruar shtetet dhe aktorët e tjerë të kufizojnë masat për përballimin e problemeve sociale.

Globalizimi kulturor

Nuk ka dyshim se me një anë revolucioni teknologjik, të cilit do t'i theksonim përhaphen e medias elektronike dhe krijimin e rrjetit informatik të internetit dhe, më anë tjetër, globalizimi ekonomik, që të dy, duke lehtësuar komunikimin e njerëzve dhe të kulturave kanë nxitur edhe lëvizjen e të mirave kulturore. Nuk mohoet se kjo lëvizje njëherësh ka rritur shpejtësinë e emancipimit kulturor të shumë vendeve të margjinalizuara duke ulur dhe ndjenjën e izolimit të tyre. Kjo, veçanërisht për nje vend si Shqipëria, që jetoi 50 vjet e izoluar, ka efektin e një mrekullie. Por të një mrekullie verbuese, pasi, edhe në aspektin kulturor, efektet e globalizimit janë shumë kontradiktore prandaj dhe debati është shumë i ndezur edhe në këtë sferë. Çështja kyç e këtij debati është ajo e raportit midis atij që e kanë quajtur rrezik i uniformizimi (shpesh i quajtur edhe amerikanizim) dhe diversitetit. Bashkë me vërshimin kulturor amerikan nëpërmjet medias elektronike, internetit dhe përhapjes gjithnjë e më të madhe të gjuhës angleze kudo në botë kanë lindur, ku në një formë e ku në një tjetër, reaksione ndaj këtij vërshimi. Në vendet jo perëndimore ky reaksion ka marrë formën e një rilindjeje të kulturave dhe gjuhëve lokale si dhe të një sulmi kundër kulturës perëndimore që denoncohet si përçuesja arrogante e një ideologjie shekullare revolucionare që, sipas disa kritikëve, nuk është tjetër veçse një maskë e sundimit të SHBA. Por edhe brenda botës perëndimore lufta kundër uniformizimit është e madhe. Vendet evropiane kanë kohë që kanë filluar politikat e tyre kulturore për mbrojtjen ndaj amerikanizimit. Ndërkaq edhe në ShBA ka shqetësime për këtë frikë, madje lëvizja kundër glabalizimit ka nisur pikërisht atje.
Duke u kthyer tek Shqipëria mund të themi se fenomeni që u vu re ishte një hapje e pakontrulluar ose më mirë të themi pa instrumenta mbrojtës ndaj kulturës perëndimore, madje ndaj aspektit të saj më banal dhe më komercial duke e futur shoqërinë shqiptare në një krizë të fortë identiteti. Ndër shkaqet më të forta për këtë do të mund të përmendnim: së pari, rënien e shtetit komunist, i cili një pjesë të rëndësishme të politikave të veta kulturore e kishte bazuar edhe mbi ruajtjen dhe përpunimin e vlerave dhe të kulturës nacionale; së dyti, reaksionin e shqiptarëve ndaj këtyre politikave mbyllëse; së treti, trazirat dhe varfërinë ekonomike që përjetoi vendi më pas; së katërti, emigramin masiv për në Perëndim të shoqëruar me ikjen e trurit.

Identiteti kombëtar dhe identiteti evropian

Problemi i raportit të kulturës shqiptare me kulturën globale nuk mund të trajtohet jashtë aspiratës shqiptare për një përkatësi evropiane. Kulturalisht kjo do të thotë forcimi i ndjenjës së identitetit evropian krahas ruajtjes dhe zhvillimit të ndjenjës së indetitetit kombëtar. Kur flitet për identitetin evropian përmenden kryesisht disa principe themelore që kanë çuar përpara botën perëndimore të tilla si: trashëgimia greko - çifuto - kristiane, Rilindja evropiane, shkenca moderne që lindi me Kopernikun, Galileun, Keplerin, Njutonin, Dekartin, Bekonin etj, idetë e lirisë dhe barazisë që lindën nga Revolucioni Francez, mënyra e prodhimit kapitalist, laicizimi i shtetit, idetë e drejtësisë sociale që realizohen nëpërmjet luftës së klasave dhe shtetit social, pluripartitizmi. Këto nuk janë vetëm pronë e Evropës, por edhe e SHBA, Australisë si dhe të shumë vendeve të Azisë dhe Afrikës. Nuk mund të mohoet se edhe Shqipëria e Shekullit XX i ka bërë të vetat disa nga këto principe, madje edhe nëpërmjet komunizmit, që, pa dyshim, në shumë aspekte, ka qenë një rrugë e Shqipërisë drejt modernitetit prandaj dhe drejt një identiteti evropian. Ndërkaq, në këtë aspekt, sfida më e madhe duket se mbetet emancipimi i mëtejshëm i shoqërisë në drejtim të thellimit dhe përhapjes së atyre vlerave që karakterizojnë sot Evropën për t i bërë shqiptarët të ndjehen gjithnjë e më evropianë, çka nënkupton lënien prapa të kulturës sonë të vjetër patriarkale, të identifikimit me klanin, të shtypjes së gruas, të intolerancës, të gjakmarrjes, ashtu sikurse kapërcimin, shëmbëllyeshëm me Evropën, të pengesave historike të rëndësishme në marrëdhëniet me fqinjët ballkanikë, gjithë duke ruajtur dhe zhvilluar ato veçanti kulturore që përbëjnë identitetin shqiptar, njëherësh duke e universalizuar atë.
Por çështja e raportit midis identitetin nacional dhe atij evropian në procesin e globalizimit shtrohet edhe në aspektin e raportit të individit me këta dy identitete. Ky proces e vendos individin midis kulturës globale dhe asaj nacionale apo lokale. Sikurse ve në dukje Gidens globalizimi i ka krijuar mundësi individit të çdo vendi të jetojë në mënyrë më reflektuese drejt një të ardhmeje të hapur. Pra, nën efektin e globalizimit traditat dhe zakonet ndodhen nën presionin gjithnjë e më të madh të kulturave të tjera, veçanërisht të atyre që kanë më shumë fuqi përhapjeje. Mirëpo ky proces është shumë më kompleks nga ç'duket. Përballimi i një kulture të hapur do të thotë për individin që identitetin ta krijojë ai vetë, në vend që ta marrë nga një mjedis shoqëror ose nga një model tradicional. Ky, më një anë, është vërtet një proces çlirues, por, nga ana tjetër, edhe i mbarsur me plot rreziqe dhe të papritura. Dhe, kuptohet, bëhet i rrezikshëm atje ku një kulturë e caktuar nuk ka instrumentet e veta për ta ndihmuar individin që nëpërmjet saj ai të hapet ndaj kulturave të tjera. Në këtë rast individi ose do të bëhet një imitues i verbër i kulturave të tjera ose do të bëhet instrument i reaksionit ndaj tyre, sepse globalizimi krijon edhe reaksion të identiteteve kulturore lokale duke e futur individin në qorrsokake nacionaliste apo fondamentaliste. Janë dy ekstreme që puqen. Në Shqipëri vihet re më shumë fenomeni i imitimit, por nuk është e vështirë të kuptohet se sa pranë tij qëndron potencialisht edhe ekstremi i tij, prandaj dhe se sa i nevojshëm është debati mbi efektet e globalizimit edhe në aspektin kulturor.

Globalizimi politik

Globalizimi, duke ndryshuar sa ekonominë aq dhe kulturën, sa marrëdhëniet midis shteteve aq edhe shumë institucione brenda shteteve, domosdo ndikon mbi politikën, dhe, kuptohet, si mbi politikat e jashtme ashtu dhe mbi politikat e brendshme. Në fakt, entuziastët e globalizimit, siç e thamë, pretendojnë se ai po ndikon deri duke çuar drejt fundit të epokës së shtetitkomb.
Në këto kontekst duket se çdo shtet duhet të ridimensionojë raportet midis sovranitetit dhe ndërvarësisë. Në këtë kontekst edhe eksperimente të tilla si ai i Kosovës, si ai i luftës ashtu edhe ai i mënyrës së qeverisjes së saj, duhen kuptuar si efekte të globalizimit. Ndërkaq, skeptikët ndaj globalizmit në krahun e djathtë, konservator, veçanërisht pas 11 shtatorit, theksojnë se shteti mbetet gjithnjë institucioni më kryesor. Në debatin e tij me Friedman, Robert Kapllan i mëshon idesë se stabiliteti, aq i nevojshëm sa për vende të veçanta aq edhe për botën, sigurohet më shpesh në shtete që kanë më pak liri dhe demokraci, dhe prandaj, sipas tij, globalizimi, edhe pse në afate të gjata mund të sjellë gjëra të mira, në terma afat shkurtra mund të sjellë turbullira në vendet që nuk kanë pjekjen demokratike. Prandaj fton të mos entuziazmohemi shumë me globalizimin. Ndërkaq, e majta e konsideron si një formë neoklonializmi dhe, duke dashur t i përgjigjet nëmënyrë pozitive globalizmitme një alternativë e ka shndërruar së fundi parrullën No globo në New globo, duke ofruar alternativën e ndërtimint të një bote tjetër, por jo nga të pushtetshmit e politikës apo të biznesit, por nga poshtë, dmth të ndërtuar nga shoqëria civile. Kur flitet për globalizimin dhe politikën nuk mund të mos trajtohet, gjithashtu, problemi i dominimit në rritje të Shteteve të Bashkuara në politikat globale me gjithë implikimet që ka sjellë. Këtu spikat veçanërisht përplasja e SHBA me Evropën përsa i përket qëndrimeve ndaj luftës në Irak. Kjo përplasje rindezi debatin mbi institucione të tilla si OKB-ja, kritikat ndaj unilateralitetit në favor të multilateralitetit. Ajo shënjoi edhe një ndarje midis asaj që u quajt Evropa e Vjetër dhe Evropa e Re, duke rindezur diskutimin mbi vizionin e Evropës së Bashkuar dhe anëtarësimin në të si dhe identitetetin evropian ku vlen të përmenden një numër artikujsh botuart me këtë rast mbi këtë temë të shkruar nga figura të mëdha të mendimin evropian si Habermas, Derida, Eco. Ndërkohë që bota zjeu lidhur me luftën në Irak, qëndrimet e klasës politike shqiptare, pa dallim midis partive të majta apo të djathta, kanë qenë fortësisht në favor të qëndrimeve amerikane duke bërë që Shqipëria të jetë një ndër të paktët vende që çoi trupa në Irak, që ka nënshkruar traktat me SHBA për përjashtimin e subjekteve amerikane nga Gjykata Penale Ndërkombëtare. Arësyet e këtij unanimiteti pa kritikë dhe pa zëra ndryshe janë të shumta dhe nuk do të bënin pjesë në temën e këtij editoriali, por nuk mund të mohoet se një ndër arësyet është edhe mungesa e njohjes së tërë kësaj problematike që lidhet pa dyshim me globalizimin dhe rolin e SHBA në këtë proces. Ndërkaq problemi i raporti të shtetit/sheteve me globalizimin duket se ka të bëjë me një çështje edhe më të thellë sesa ajo se kush do ta dominojë botën. Sipas Gidens shumë fenomene të globalizimit të sotëm janë provë se ideja e rëndësishme e Iluminizmit sipas së cilës shkenca e dituria racionale na mundësojnë ta vëmë botën nën një kontroll gjithmonë e më të madh, e cila ka mbizotëruar gjatë dyqind vjetëve të fundit duke e shtyrë qytetërimin perëndimor të dilte si qyteterim global është në krizë. Disa fenomene të globalizimit të bëjnë të mendosh se në vend të shkojmë drejt një bote nën kontrollin tonë të plotë me organizimtë lartë dhe të parashikueshme - po shkojmë drejt një bote të përshkuar nga pasiguri të mëdha, ku nuk e dimë se çfarë sjell e nesërmja. Aktet terroriste të 11 shtatorit dhe luftrat e reja të SHBA janë një aspket i kësaj ashtu sikurse edhe kërcënimet që i vijnë botës nga pikpamja ekologjike e në përgjithësi nga komercializmi i shfrenuar. Sipas Gidens, ndonëse ideali Iluminist nuk është treguar i sukseshëm kjo nuk do të thotë se duhet të heqim dorë nga synimi per të vënë më tepër rregull, kontroll dhe drejtim njerëzor të ndërgjegjshëm mbi botën.

Në këtë kontekst Stiglits e krahason atë që po ndodh me globaliziin në nivel botëror me fenoment e liberalizimit dhe nacionalizimit të vendeve evropiane në shekullin e 19-të. Por, sipas tij, në këtë rast nuk kemi një qeveri botërore, e cila jep llogari para popullit të çdo vendi dhe mbikqyr procesin e globalizimit ashtu siç udhëhoqën qeveritë kombëtare procesin e nacionalizimit, por një sistem që mund të quhet qeverisje globale pa qeveri globale, në të cilën disa institucione Banka Botërore, FMN-ja, OBT-ja dhe disa aktorë të tjerë ministritë e financës dhe tregëtisë, të lidhura ngushtë me disa interesa financaiare dhe tregtare mbizotërojnë skenën, por në të cilën shumë prej atyre që preken prej vendimeve që marrin këta janë lënë gati pa zë. Kuptohet se sa e rëndësishme është, pra, të kesh një zë për të përfaqësuar vendin tënd në këto procese. Shqipëria në këtë aspekt është shembulli më elokuent i pazëshmërisë.

Nga gjithë sa u përpoqëm të themi del qartë se globalizim është një proces në ngjizje e sipër, dhe pa dyshim ata që e njohin më mirë do të dinë më mirë ta orientojnë si në të mirë të njerëzimit ashtu edhe në të mirë të popujve që e përbëjnë këtë njerëzim.

Duke shkruar për gjendjen në të cilën ndodhej Shqipëria fill pas pavarësisë më 1912-13, Mithat Frashëri, njëri prej etërve të nacionalizmit shqiptar, shkruan se detyra që u dilte përpara shqiptarëve asokohe ishte që nga një grumbull fisesh të krijonin një

Editorial: Mbi nevojën e dekonstruktimit të miteve

E Enjte, 20 Tetor 2011 12:08 Publikuar në Nr. 15-16

Dynumërshi 15-16 i Përpjekjes përmbledh punimet e konferencës me temë Roli i miteve në historinë dhe zhvillimin e Shqipërisë që u mbajt në Londër nga 1 deri më 3 qershor 1999, organizuar nga School for Slavonic Studies (seksioni për Shqipërinë), Universiteti i Londrës me kujdesin e veçantë të drejtueses të këtij seksioni Stephanie Schwandner-Sievers. Shumica e kumtesave që u paraqitën në këtë konferencë janë, në thelb, një zbërthim i historisë së ndërtimit të miteve në funksion të momenteve historike dhe politike që kalonte ngjizja e kombit shqiptar, madje, shpesh, në funksion të ndërtimit të instrumenteve ideologjikë të pushtetit.

 

Mjaft syresh nuk janë tjetër veçse një ballafaqim i miteve më të rëndësishme shqiptare me historinë e Shqipërisë, ose i historisë ashtu siç e kanë përpunuar dhe pastaj njohur shqiptarët nëpërmjet frymës së romantikës nacionaliste, (kur bëhet fjalë për mitet e kapërcyellit të shekullit XIX) dhe asaj nacional - komuniste (kur bëhet fjalë për mitet e përpunuara në kohën e Enver Hoxhës) me historinë ashtu siç ka qenë në të vërtetë sipas shkencave historike. Mirëpo në pohimin e mësipërm dalin dy probleme të mëdha: Duke patur parasysh se, ashtu sikurse thotë George Schopflin në fjalën hyrëse, miti është formë e organizimit të një periudhe historike në mënyrë të tillë që ajo të ketë kuptim për një komunitet të caktuar:

- a ka kuptimtë flitet për një histori ashtu siç ka qenë në të vërtetë dhe, kush ka të drejtë ta përcaktojë historinë ashtu siç ka qenë në të vërtetë e në emër të çfarë të vërtete?

- ç kuptimka të çmontosh apo dekonstruktoshmitet e një komuniteti? Përgjigja e këtyre dy pyetjeve gjendet në mënyrë direkte apo indirekte në përmbajtjen e këtij volumi. Megjithatë na duket me vend të themi dy fjalë në editorial. Ka një shkollë mitologësh, të cilës i përket edhe Schopflin, që mbron idenë se përpjekjet për të çmitizuar, apo çmontuar një mit, mund të mos jenë me vend ngase zor se komuniteti do të mund ta kuptonte një qasje të tillë si ajo e dallimit tek mitet të të pavërtetave. Sipas Schopflin komuniteti zor se do t'i ndryshonte mënyrat e tij të sjelljes dhe të jetesës dhe zor se do të premtonte një sjellje tjetër në të ardhmen, të pandikuar nga mitet. Madje, gjithë sipas tij, kur komunitetit i sulmohet një nga mitet e tij, ai mund ta ndjejë veten të sulmuar. Në thelb Schopflin mbron idenë se njeriu ka nevojë të besojë, se pa besimin në disa simbole të përbashkëta, pavarësisht nga vërtetësia apo pavërtetësia e tyre, nuk mund të ketë komunitet, se individi që ka vendosur të jetojë në një komunitet është i detyruar t i respektojë këto shenja të përbashkëta. Madje edhe kur çmontojnë mitet e vjetra, njerëzit e bëjnë këtë në emër mitesh të rinj. Ka edhe një shkollë tjetër, për të cilën flet edhe Schopflin në hyrjen e tij, që i ka rrënjët tek Iluminizmi dhe që ka si përfaqësuesit e vet më të shquar në shekullin XX, marksizmin dhe liberalizmin, e cila, duke e konsideruar mitin thjeshtë si një formë e parë e njohjes njerëzore dhe e shpjegimit të gjërave e të universit, mbështetur mbi ndjenjën dhe jo mbi arësyen, thotë se në emër të njohjes racionale, asgjë nuk mund të përjashtohet nga dyshimi; se nuk ka njohuri ose dituri të privilegjuar ose të shenjtë. Kjo i jep më shumë dorë përmbysjeve të idhujve, rishikimit të miteve, rishkrimeve të historisë, lirisë së individit për t u rebeluar dhe, në përgjithësi, atij që quhet ndryshim drejt progresit dhe lirisë. Duket se historia e njerëzimit është rezultati i kësaj dinamike: besim, ndjenjë - dyshim, arësye e cila, nëpërmjet besimit të përbashkët në disa mite dhe ndjenjave rreth tyre e ka motivuar, organizuar dhe ruajtur shoqërinë nga shpërbërja, por, njëherësh, nëpërmjet dyshimit dhe arësyes i ka hapur rrugën ndryshimit,madje dhe krijimit tëmiteve të reja - Larvatus Prodeus (avancoj i maskuar) thoshte Dekarti, i cili futi dyshimin në mendimin filozofik të dominuar nga dogmat e Skolastikës. Dhe shpesh herë ecuria e kësaj dinamike, që i mëshon një herë më shumë besimit dhe ndjenjave sesa dyshimit e arësyes dhe anasjelltas, është varur shumë nga konteksti gjeografik, historik, kulturor, politik që ka përjetuar një shoqëri. Duke qenë se konferenca u zhvillua fill pas luftës në Kosovë, për tragjedinë e së cilës dihet se një rol jo pak të rëndësishëm kanë luajtur mitet e nacionalizmit agresiv serb, pjesa më e madhe e kumtuesve në Konferencën e Londrës kanë ardhur me idenë e nevojës së zbërthimit, apo dekonstruktimit të miteve.

Pse duhen dekonstruktuar mitet shqiptare

Para së gjithash duhet thënë se me zbërthim, çmitizim apo dekonstruktim të miteve, ashtu sikurse del qartë edhe nga kumtesat e kësaj konference, nuk duhet të kuptojmë as denigrimin dhe as hedhjen poshtë të tyre, por shpjegimin e historisë së lindjes së tyre; çfarë nevoje ka bërë që, në funksion të ngritjes së një miti, të kujtohet një ngjarje dhe të harrohet një tjetër, të lartësohet një figurë historike dhe të ulet një tjetër; si kanë vepruar mitet në jetën e shoqërisë, me të mirat dhe të këqijat e tyre; çfarë zhvillimesh
politike kanë ndikuar të harrohet një mit e të krijohet një i ri.
Historia shqiptare e shekullit XX ka qenë periudha e formimit të ndërgjegjes kombëtare shqiptare, e fitores së pavarësisë nga Turqia dhe e krijimit të shtetit komb, e luftës së Kosovës për t u çliruar nga sundimi serb. Kuptohet se një rol të rëndësishëm në këtë proces kanë luajtur mitet e romantikës nacionaliste shqiptare. Ndërkaq, dihet se periudha relativisht e shkurtër e procesit të kombformimit shqiptar ka qenë, në pjesën më të madhe të saj, e dominuar nga sundimi komunist. Në këtë kontekst Enver Hoxha, ashtu sikurse edhe frymëzuesi i tij Stalini, integroi në ideologjinë komuniste mjaft elemente të ideologjisë nacionaliste duke krijuar një sinkretizëm
ideologjik ku vazhdimi i procesit të kombformimit shqiptar u mpleks pandashëm me instrumentet e pushtetit komunist. Ndryshe nga ndonjë ide e përciptë se Hoxha nuk ka qenë nacionalist, ai, sikurse del edhe nga disa nga kumtesat e këtij volumi, krahas farkëtimit të miteve komuniste, në funksion të pushtetit të tij, nuk është kursyer në përdorimin e nacionalizmit shqiptar. Këtë nacionalizëm, i cili, në krye të herës lindi nga nevoja e shndërrimit në komb të një popullsie shqiptare të përçarë në përkatësi të ndryshme gjuhësore, fetare, fisnore dhe traditash të tjera, Enver Hoxha e shtyu deri në një radikalizëm vetëshkatërrues. Sikurse thotë Arshi Pipa: Hoxha qe vendimtar në përftimin e një atmosfere kulturore të dominuar totalisht nga një propagandë doktrinare që ekzaltonte nacionalizmin. Gjuhësia, letërsia, historia, folklori, dhe etnologjia u kultivuan jo vetëm për t u dhënë njerëzve një kuptim të së kaluarës së tyre, por edhe për të përhapur dhe kultivuar, sllavofobinë, izolacionizmin, kompaktësinë etnike dhe uniformitetin gjuhësor. (cituar nga kumtesa e Ger Duijzings (Fischer 1995: 47-48)). Veçanërisht me aktin e izolimit të Shqipërisë, vetëshkatërrimi në emër të nacional - komunizmit arriti kulmin e tij duke sjellë, ashtu si edhe në jo pak vende të botës, edhe diskreditimin e nacionalizmit në Shqipëri. Braktisja e vendit nga shqiptarët pas rënis së regjimit ishte prova më shprehëse e këtij diskreditimi. Pra, tjetërsimi i miteve të nacionalizmit, qoftë për shkak të sinkretizmit me ideologjinë komuniste qoftë për shkak të manipulimimit të tyre në funksion të një pushteti diktatorial, ashtu sikurse dhe vjetërimi dhe diskreditimi në kohën tonë i nacionalizmit si ideologji, janë dy arësye të rëndësishme pse mitet e tij duhen parë me sy kritik. Por ato duhen parë me vështrim kritik edhe nga pikpamja e zhvillimit të një shkence historike shqiptare. Historia e Shqipërisë ka nevojë të rishkruhet dhe rilexohet e pastruar nga ndikimi i mitologjisë nacional - komuniste, sepse, tek e fundit, historia si shkencë nuk shërben për t'i dhënë një identitet anëtarëve të një bashkësie, as për t'i mbushur atame krenari, por për të njohur vetveten, për të kuptuar të tashmen dhe projektuar të ardhmen. Historia e shqiptarve, ashtu siç e kanë mësuar dhe vazhdojnë ta mësojnë ata sipas historiografisë nacional-komuniste, të përpunuar në kohën e Enver Hoxhës, kalon nëpër këto memente kryesore të cilat i trajton me një frymë tejet glorifikuese:

- Periudha ilire, ku përmenden qytetërimi ilir i cili krahasohet për nga zhvillimi me atë grek dhe luftrat e lavdishme të ilirëve = shqiptarëve me romakët.
- Periudha e Mesjetës: konsiderohet si një periudhë e lulëzuar e qytetërimit shqiptar.
- Pushtimi otoman që vjen si një re e zezë për ta mbajtur Shqipërinë për pesëqind vjet në errësirë - dhe ky është shkaku kryesor i prapambetjes.
- Rilindja: përpjekja shqiptare me pushkë dhe me penë për t'u çliruar nga Turqia dhe për të rigjetur identitetin e humbur evropian.
- Pavarësia: rezultati i punës dhe luftës së shqiptarëve me në krye rilindasit.
- Lufta e Vlorës, që hodhi pushtuesin italian në det.
- Lufta Nacional - Çlirimtare, që çliroi Shqipërinë nga nazifashistët.

Deri tek Lufta Nacional - Çlirimtare thuajse asgjë nuk ka ndryshuar në mënyrën se si janë trajtuar këto periudha nga historiografia komuniste dhe si trajtohen në periudhën post komuniste (ndoshta duke u futur një dritë tjetër për kohën e Zogut dhe figurën e tij). Ndërkaq koha që jetojmë, faktet që kanë vërshuar pas hapjes së Shqipërisë që flasin veç tjerash edhe për falsifikimet e kryera nga historiografia nacional - komuniste, autorët e shumtë deri dje të ndaluar, kanë bërë mëse të qartë nevojën e rishkrimit dhe rileximit
të kësaj historie. Kumtesat e konferencës së Londrës mbi rolin e miteve në Shqipëri japin një kontribut të vyer për këtë rishkrim dhe rilexim. Ato qartësojnë mjaft probleme që do të revolucionarizonin historiografinë shqiptare duke u dhënë përgjigje edhe mjaft pyetjeve dhe paradokseve që ngre realiteti historik shqiptar të tilla si:
- Përse shqiptarët, ndonëse, sipas historisë që ata mësojnë për vetveten, janë kristianizuar disa shekuj më parë se sllavët dhe njëkohësisht me grekët u treguan më të gatshëm për të ndërruar fe se sa këta?
- Përse shqiptarët kanë qenë më të ndjeshëm ndaj betimit për Kanun sesa për Biblën dhe Kuranin?
- Përse alfabeti shqip (i një gjuhe që sipas asaj çka mësojnë shqiptarët nëpër shkolla edhe sot, është ndër më të vjetrat dhe më të vyerat në botë) u hartua vetëm në shekullin e njëzetë?
- Përse ekziston kjo intolerancë dhe egërsi e madhe midis shqiptarëve ndërkohë që, gjithë sipas historisë që ata mësojnë rëndom nëpër shkolla, kanë një të kaluar aq të ndritur dhe fisnike dhe kanë treguar një tolerancë fetare të pashembullt?
Këto paradokse e të tjera, sikurse del qartë në shumë prej kumtesave, mund të shpjegohen vetëm me faktin se historia e vërtetë e shqiptarëve ndryshon mjaft nga historia e shkruar në frymën e mitologjisë nacionalkomuniste e cila, sikurse e thamë, është një histori e krijuar, fillimisht me qëllimin që t i përputhej zgjimit të kombit shqiptar, i cili kishte nevojë të gjente motivime, frymëzime dhe besim në vetvete dhe pastaj një histori e shndërruar në instrument pushteti.
Shembullin më shprehës lidhur me dobinë, por edhe dëmin e miteve, na e jep Bernd Fischeri në kumtesën e tij  Perceptimi dhe realiteti mbi aftësitë ushtarake të Shqipërisë në shekullin e njëzetë ku flet mbi mitin e Luftës së Vlorës dhe atë të Luftës Nacional - Çlirimtare. Kur trajton mitin e Luftës së Vlorës ai thotë se pjesëmarrja e drejtpërdrejtë e shqiptarëve në pastrimin e vendit nga të huajt ishte e rëndësishme në krijimin e idesë kombëtare shqiptare dhe kontribuoi fuqishëm në bashkimin kombëtar. Por, gjithë sipas tij, ekzaltimi i këtij miti pati edhe rrjedhime negative që përmbysën rrjedhimet pozitive. Zogu, i përpirë nga propaganda që vetë e kishte stisur, sikur vërtet disa mijëra shqiptarë kishin hedhur në det një fuqi të madhe, nuk e mori seriozisht ndërhyrjen politike dhe ekonomike të italianëve në Shqipëri. Kështu, italianët arritën të vendosnin kontroll mbi ekonominë shqiptare, fuqinë e vetos mbi çdo marrëveshje me vendet e huaja dhe argumenti i Zogut se italianët në çdo rast emergjence do të ishin lehtësisht të përballueshëm, qe vendimtar në krijimin e një force ushtarake të vogël e cila, për më tepër, ishte e pajisur dhe e stërvitur nga italianët. Po ashtu, kur flet për rezultatet negativetëmitit tëLuftësNacionalÇlirimtare, Fischeri, përveç përmendjes së faktit se ajo u bë instrument themelor i ruajtjessëpushtetit diktatorial ngakomunistët, thotënëkumtesën e tij se Një rezultat i drejtpërdrejtë negativ ishte efekti mbytës që lufta Nacional-Çlirimtarei krijoi kulturës shqiptare dhe sistemit arsimor. Kulti i partizanit arriti përmasa rrënqethëse, aq sa tekstet e historisë dhe të letërsisë për fëmijë, apo letërsia në përgjithësi, drama, filmi apo muzika ishin të gjitha të kufizuara në hapësirën që jepte kjo temë. Përvoja shqiptare e kohës së luftës, megjithëse zgjati vetëm pesë vjet, u bë pika e vetme orientuese e ekzistencës së Shqipërisë për gjysëm shekullin e ardhshëm.
Kur shohim se si trajtohet lufta në Kosovë, se si, në funksion të ndërtimit tënjëmiti, harrohet se Kosovën e çliroi Nato dhe jo UÇK-ja, çka nuk i shkon kohës dhe nevojave të shqiptarëve atje, bëhet më e qartë nevoja që një shoqëri të krijojë instrumentat për të vështruar në mënyrë kritike mitet e veta, në mënyrë që historitë e hidhura të mos përsëriten në forma të tjera.
Mitet, si formë e organizimit të një periudhe historike në mënyrë të tillë që ajo të ketë kuptim për një komunitet të caktuar si një aspekt i pashmangshëm i ekzistencës kolektive nuk janë një gjë e dhënë njëherë e përgjithmonë dhe e pandryshueshme. Ata janë pjesë e kulturës së një komuniteti dhe ndryshojnë sëbashku me kulturën e tij. Nevoja për të dekonstruktuar mitet, si dhe për të ndërtuar mite të reja, që të shprehin frymën e kohëve të reja, është pjesë e këtij procesi kulturor.
Le ta ilustrojmë këtë ide me nevojën që ndjehet sot për rishikimin e mitit të gjuhës shqipe, aq i rëndësishëm në romantikën nacionaliste për krijimin e identitetit shqiptar dhe po ashtu tejet i rëndësishëm në periudhën komuniste si instrument uniteti dhe pushteti. Përveç gjuhës, shqiptarët e patën vështirë të gjenin shenja të tjera të përbashkëta për identitetin e tyre kombëtar dhe historinë e tyre të përbashkët. Kjo e zhvilloi edhe më fort mitin e gjuhës, çka nuk është një fenomen i veçantë shqiptar në lëvizjet nacional - romantike të shekullit të kaluar. Ekzaltimi i këtij miti, që solli edhe një zhvillim të madh të shqipes në shekullin e XX, ka bërë që shqipja të shihet kryesisht si faktor identiteti dhe uniteti kombëtar. Në këtë frymë u krye nga Enver Hoxha edhe standartizimi i shqipes i cili e amputoi thuajse krejtësisht gegërishten nga jeta kulturore. Ndërkaq, fakti që shqiptarët njohin këtë gjuhë më mirë se çdo tjetër, ndjejnë muzikalitetin e kësaj gjuhe më mirë se çdo tjetër, shprehen më mirë se në çdo gjuhë tjetër, bashkuar me këtë mit të krijuar nga rilindasit dhe të rimarrë me forcë nga ideologjia nacional - komuniste, u ka ushqyer atyre perceptimin iracional të epërsisë së shqipes mbi gjuhët e tjera. Si pasojë edhe sot e kësaj dite shqiptarët besojnë se shqipja është një nga gjuhët më të vjetra në botë, madje ka nga ata që besojnë se është nëna e të gjitha gjuhëve, apo gjuha që shpjegon të gjitha gjuhët. Kjo ka bërë që ndër njerëzit e thjeshtë në thelb ajo të shihet si një entitet i dhënë njëherë e përgjithmonë, si një punë e mbaruar, kurse në mjaft rrethe gjuhëtarësh të konsiderohet e përfunduar dhe e kryer më së miri puna e standartizimit dhe si detyrë kryesore të konsiderohet ruajtja e atyre vlerave. Mirëpo, ndërkaq, shqipja, si pjesë tejet e qënësishme e kulturës shqiptare, në këtë periudhë postkomuniste po ballafaqohet të paktën me dy probleme të mëdha: njëri më ndërkombëtar dhe tjetri shumë më kombëtar: I pari ka të bëjë me ballafaqimin e kulturës shqiptare, pra dhe të shqipes, me hapjen ndaj kulturave të tjera me të cilat, për shkak të izolimit nacional - komunist, e ka pasur kontaktin mjaft të mangët, me ngritjen e nivelit të diskutimit në gjuhën shqipe në nivelin e këtyre kulturave për të arritur deri tek ballafaqimi me globalizimin, me erën e internetit. Më konkretisht, kjo do të thotë se shqipja ndodhet përballë nevojës së integrimit të një terminologjie që i ka munguar për shkak të izolimit nacional - komunist si dhe gjetjes së rrugëve se si të bëhet ky integrim. Me frymën puriste me të cilën kanë punuar në periudhën nacional-komuniste gjuhëtarët shqiptarë, që
arrritën të zëvëndësojnë fjalë të tilla si "fenomen"me "dukuri" duke harruar se shqiptarëve mund t u binte rradha të mësonin ndonjëherë edhe se ç'ishte fenomenologjia, kjo nuk mund të bëhet. Problemi i dytë ka të bëjë me rihapjen, pas rënies së komunizmit, të çështjes së raportit të shqipes standarte me gegërishten, çka, në thelb, shtron problemin nëse gegërishtja duhet të shuhet gradualisht në emër të unitetit kombëtar, duke i hapur rrugë forcimit të standartes, apo duhet të mësohet për shkak të asaj pjese të rëndësishme të trashëgimisë kulturore kombëtare që e kemi në gegërisht apo edhe të zhvillohet pasi është gjuha me të cilën
mund të shprehen më mirë, më natyrshëm dhe më bukur një pjesë jo e vogël e shqiptarve. Shqipja do të mund të ballafaqohet më me sukses me këto dy probleme të mëdha, që përmbajnë në vetvete edhe mjaft kontradikta të mprehta, nëse shqiptarët do të çlirohen nga vizioni mitologjik/ideologjik që kanë për gjuhën e tyre. Sfidat e lartpërmenduara mund të përballohen më me krijimtari vetëm nëse kalohet tek shikimi i shqipes si një organizëm i gjallë dhe i lëvizshëm, - sikurse është edhe kultura, - që është zhvilluar sëbashku me qytetërimin shqiptar, me kontaktet që ky ka pasur me qytetërimet e tjera, që madje ka pasqyruar këtë proces kulturor me ndikimet, hapjet, kufizimet, izolimet dhe ideologjizimet e veta. Një tjetër mit që i ka lënë shqiptarët pa e njohur historinë e tyre është ai i obskurantizmit turk, i cili, për nga natyra përgjithësisht manikeiste e miteve, ka përfaqësuar në mitologjinë nacional-romantike shqiptare forcat e të keqes - ndërkohë që realisht pasqyronte interesin e shkëputjes së shqiptarëve nga identiteti turk në periudhën kur ata luftonin për pavarësi dhe për mbrojtjen e territoreve të tyre nga synimet serbe dhe greke. Nevoja e ndërtimit të kësaj ane të kundërt të medaljes ka bërë që historia pesëqind vjeçare e bashkjetesës me turqit të lihet në errësirë. Në sfondin e errët të kujtesës kolektive të shqiptarve lidhur me këtë periudhë spikasin vetëm luftrat e Skënderbeut, kryengritjet e revoltat si dhe emrat e pashallarëve dhe vezirëve të shquar që ata i kanë dhënë perandorisë. Edhe kështjellat janë trajtuar si simbol i rezistencës shqiptare ndërkohë që dihet se shumica e tyre janë ngritur nga vetë turqit. Shqiptarët kanë pak ose shumë pak dije përsa i përket ndikimit pesëqind vjeçar të Turqisë në formësimin e shoqërisë, mendësisë dhe kulturës shqiptare, ndërkohë që pa këtë dije zor se do të mund të shpjegonin shumëçka nga ecuria e historisë së tyre dhe nga realiteti i tyre i sotëm shoqëror dhe kulturor.
Mbyllja mendore në mitet e vjetra në një kohë kur Shqipëria është hapur ndaj botës dhe ka nevojë të komunikojë krijon vështirësi të mëdha përsa i përket komunikimit të qënieve shqiptare me qëniet e tjera qoftë pranë kufijve qoftë larg tyre. Vështrimi kritik i miteve si dhe zbërthimi i tyre shkencor jo vetëm pasuron njohjen që një shoqëri ka për vetveten - me një fjalë kulturën e saj, - por bën më të mundur kuptimin e miteve të të tjerëve duke krijuar kështu hapërira më të mëdha komunikimi me të tjerët. Me mite me frymë anakronike shqiptarët nuk mund të komunikojnë me botën. Edhe kjo është një nga arsyet e shumta, sëbashku me mjaft të tjera, pse duhen dekonstruktuar mitet dhe pse ata duhen parë si pjesë e kulturës që ndryshon, zhvillohet dhe pasurohet me kohën.

Faqja 9 nga 15